భారత అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ (ఇస్రో) మరో కీలక ప్రయోగానికి సిద్ధమవుతోంది. దేశీయ నావిగేషన్ వ్యవస్థ ‘నావిక్‌’ (NavIC) సామర్థ్యాన్ని మరింత బలోపేతం చేసేందుకు NVS-03 ఉపగ్రహాన్ని అక్టోబర్ 30, 2026న రాత్రి 11:51 గంటలకు జీఎస్‌ఎల్‌వీ-ఎఫ్‌18 (GSLV-F18) రాకెట్‌ ద్వారా ప్రయోగించేందుకు ఏర్పాట్లు చేస్తోంది. శ్రీహరికోటలోని సతీష్ ధావన్ అంతరిక్ష కేంద్రం నుంచి ఈ ప్రయోగం జరగనుంది. జీఎస్‌ఎల్‌వీ రాకెట్‌ శ్రేణిలో ఇది 20వ ప్రయాణం కావడం విశేషం. ఈ ఉపగ్రహం ద్వారా భారతదేశానికి సొంతంగా ఉన్న నావిగేషన్ సేవలను కొనసాగించడంతో పాటు వాటి విశ్వసనీయతను మెరుగుపరచాలని ఇస్రో లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.
NVS-03 ఉపగ్రహం తదుపరి తరం నావిక్‌ వ్యవస్థలో భాగం. ఇది భారత భూభాగంతో పాటు దేశ సరిహద్దుల వెలుపల సుమారు 1,500 కిలోమీటర్ల పరిధిలో నావిగేషన్ సేవలకు మద్దతు ఇవ్వడానికి రూపొందించారు. ఉపగ్రహంలో స్వదేశీ అణు గడియారం (Atomic Clock)తో పాటు ఇతర అణు గడియారాలు, ఇప్పటికే ఉన్న L5, S బ్యాండ్లతో పాటు L1 సిగ్నల్‌ కూడా ఉంటాయి. ఈ సాంకేతికత రవాణా, సముద్ర నావిగేషన్, స్థాన నిర్ధారణ, పౌర అవసరాలు, వ్యూహాత్మక కార్యకలాపాలకు ఉపయోగపడుతుంది. విదేశీ నావిగేషన్ వ్యవస్థలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించి, దేశీయ సాంకేతిక సామర్థ్యాన్ని పెంచడంలో నావిక్‌ కీలక పాత్ర పోషించనుంది.
మరోవైపు, ఉపగ్రహాలు, ప్రయోగ వాహనాలకు అవసరమైన హరిత ప్రొపల్షన్‌ సాంకేతికత అభివృద్ధి కోసం ముంబైకి చెందిన మానస్టు స్పేస్ టెక్నాలజీస్‌కు కేంద్ర ప్రభుత్వం రూ.116 కోట్ల ఆర్థిక సహాయాన్ని ప్రకటించింది. కేంద్ర శాస్త్ర సాంకేతిక శాఖ పరిధిలోని టెక్నాలజీ డెవలప్‌మెంట్ బోర్డు (TDB), ప్రభుత్వ పరిశోధన, అభివృద్ధి, ఆవిష్కరణల నిధి (RDI Fund) కింద ఈ ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకుంది. ఈ ప్రాజెక్టు మొత్తం వ్యయం రూ.277.63 కోట్లు. హైడ్రోజన్ పెరాక్సైడ్ ఆధారిత ప్రొపెల్లెంట్‌, ప్రత్యేక ఉత్ప్రేరక వ్యవస్థను ఉపయోగించి ఉపగ్రహాలకు అవసరమైన థ్రస్ట్‌ను ఉత్పత్తి చేసే సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేయడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం.
సాధారణంగా అంతరిక్ష వాహనాల్లో ఉపయోగించే కొన్ని సంప్రదాయ ప్రొపెల్లెంట్లను నిల్వ చేయడం, నిర్వహించడం కోసం ప్రత్యేక భద్రతా ఏర్పాట్లు అవసరమవుతాయి. హరిత ప్రొపల్షన్‌ వ్యవస్థలు ఈ నిర్వహణ సంబంధిత సవాళ్లను తగ్గిస్తూ, అవసరమైన పనితీరును అందించేందుకు ప్రయత్నిస్తాయి. మానస్టు అభివృద్ధి చేస్తున్న సాంకేతికత చిన్న ఉపగ్రహాల నుంచి అధిక థ్రస్ట్‌ అవసరమయ్యే వ్యవస్థల వరకు ఉపయోగపడేలా రూపొందిస్తున్నారు. ఈ కార్యక్రమం ద్వారా సాంకేతిక సంసిద్ధత స్థాయిని TRL-6 నుంచి TRL-9కు తీసుకెళ్లాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. ఇందుకోసం ఇంజిన్ల అభివృద్ధి, వ్యవస్థల అనుసంధానం, పరీక్షలు, పనితీరు ధ్రువీకరణ చేపట్టనున్నారు. అయితే, ఈ లక్ష్యం సాధించేందుకు ఇంకా అభివృద్ధి, పరీక్షల ప్రక్రియలు కొనసాగాల్సి ఉంది.
ఇస్రో చేపడుతున్న ఉపగ్రహ ప్రయోగాలు, ప్రైవేట్ అంతరిక్ష సంస్థలకు లభిస్తున్న ప్రభుత్వ మద్దతు భారత అంతరిక్ష రంగంలో చోటుచేసుకుంటున్న మార్పులను సూచిస్తున్నాయి. ఉపగ్రహ తయారీ, ప్రయోగ వాహనాలు, ప్రొపల్షన్‌ వ్యవస్థలు, డేటా ఆధారిత సేవల్లో దేశీయ సంస్థల భాగస్వామ్యం పెరిగితే, అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష మార్కెట్‌లో భారత్‌ అవకాశాలు విస్తరించవచ్చు. భారత అంతరిక్ష ఆర్థిక వ్యవస్థ భవిష్యత్తులో 40-45 బిలియన్‌ అమెరికన్‌ డాలర్ల స్థాయికి చేరవచ్చన్న అంచనాలు కూడా ఈ రంగంపై పెరుగుతున్న ఆసక్తిని ప్రతిబింబిస్తున్నాయి. అయితే, ఈ వృద్ధి పెట్టుబడులు, సాంకేతిక అభివృద్ధి, మార్కెట్‌ డిమాండ్‌, మౌలిక సదుపాయాల విస్తరణపై ఆధారపడి ఉంటుంది. NVS-03 ప్రయోగం, హరిత ప్రొపల్షన్‌కు నిధులు, రెండూ భారతదేశం స్వదేశీ అంతరిక్ష సాంకేతికతను బలోపేతం చేసుకునే ప్రయత్నాల్లో ముఖ్యమైన ముందడుగులుగా నిలుస్తున్నాయి.
